Zaburzenia depresyjne — klasyfikacja ICD-11 i kryteria objawów

W 2022 roku WHO zakończyła 12-letnią pracę nad ICD-11 — nową klasyfikacją chorób, która w Polsce od 2026 roku zastępuje ICD-10 w dokumentacji medycznej. Dla moich pacjentek oznacza to przede wszystkim, że diagnoza na wypisie ze szpitala wygląda inaczej niż w 2019. Nie „F32 epizod depresji”, a „6A70 epizod dużej depresji” z bardziej precyzyjnym opisem ciężkości i cech. Ten tekst wyjaśnia klasyfikację zaburzeń depresyjnych w ICD-11, kryteria objawowe i dlaczego różnicowanie podtypu ma praktyczne znaczenie dla leczenia.

Zaburzenia depresyjne — co się zmieniło w ICD-11

ICD-11 porządkuje zaburzenia depresyjne w dziale „Mood disorders” (6A70-6A8Z). Główne kategorie to: pojedynczy epizod dużej depresji (6A70), zaburzenie depresyjne nawracające (6A71), dystymia (6A72), mieszane zaburzenie depresyjno-lękowe (6A73), inne określone (6A7Y) i nieokreślone (6A7Z). Zrezygnowano z kategorii „depresja endogenna” i „reaktywna”, zastępując je opisem cech obrazu (melancholijne, atypowe, z objawami psychotycznymi, z objawami sezonowymi, w okresie okołoporodowym).

Kryteria diagnostyczne epizodu dużej depresji

Dla rozpoznania epizodu muszą być obecne co najmniej 5 z 10 objawów, w tym przynajmniej jeden z dwóch objawów rdzeniowych, utrzymujących się przez minimum 2 tygodnie przez większość dnia, niemal codziennie.

• Obniżony nastrój (objaw rdzeniowy) — smutek, pustka, rozpacz.
• Anhedonia (objaw rdzeniowy) — utrata zainteresowań i przyjemności.
• Znaczący spadek lub wzrost masy ciała (5%+ w miesiącu) lub zmiana apetytu.
• Zaburzenia snu — bezsenność lub hipersomnia.
• Pobudzenie lub spowolnienie psychoruchowe obserwowalne przez otoczenie.
• Zmęczenie lub utrata energii.
• Poczucie bezwartościowości lub nadmiernej winy.
• Zmniejszona zdolność myślenia, koncentracji, decyzyjności.
• Nawracające myśli o śmierci, myśli samobójcze, plany lub próby.
• Objawy somatyczne — bóle, zaburzenia żołądkowo-jelitowe bez przyczyny organicznej.

Podtypy i cechy — jak psychiatra opisuje epizod

1. Z cechami melancholijnymi — anhedonia pełna, gorszy nastrój rano, wczesne budzenie, spowolnienie, utrata masy ciała, nieadekwatne poczucie winy. Odpowiada dawnej „depresji endogennej”. Dobrze odpowiada na SSRI, TLPD, EW.
2. Z cechami atypowymi — reaktywność nastroju zachowana, wzrost apetytu i masy ciała, hipersomnia, uczucie ciężkości kończyn, nadwrażliwość na odrzucenie. Preferowane SSRI, IMAO.
3. Z objawami psychotycznymi — urojenia winy, grzechu, ubóstwa, rzadziej hipochondryczne lub prześladowcze. Wymaga dołączenia neuroleptyku lub terapii elektrowstrząsowej.
4. Z wzorcem sezonowym — epizody powtarzalnie w tej samej porze roku (najczęściej jesień-zima). Skuteczna fototerapia (10 000 luksów, 30 min rano).
5. Okołoporodowy — początek w ciąży lub w ciągu 6 tygodni po porodzie. Wymaga specjalistycznej opieki.
6. Z objawami katatonicznymi — stupor, mutyzm, katalepsja. Rzadki, wymaga hospitalizacji.

Ciężkość epizodu — skala i konsekwencje leczenia

ICD-11 wyróżnia trzy stopnie ciężkości. Epizod łagodny: 5-6 objawów, możliwe funkcjonowanie zawodowe i rodzinne z wysiłkiem. Umiarkowany: 7-8 objawów, wyraźne pogorszenie funkcjonowania. Ciężki: 9-10 objawów, funkcjonowanie zazwyczaj niemożliwe, ryzyko samobójstwa wysokie. W łagodnym zwykle wystarcza psychoterapia CBT lub IPT; w umiarkowanym łączy się terapię z farmakoterapią; w ciężkim farmakoterapia lub EW są niezbędne, psychoterapia wchodzi po stabilizacji.

Dystymia i zaburzenie nawracające — różnice

Dystymia (6A72) to przewlekłe, łagodne lub umiarkowane obniżenie nastroju trwające co najmniej 2 lata u dorosłych (1 rok u dzieci i młodzieży), bez typowych pełnych epizodów. Często bagatelizowana przez pacjentki („ja po prostu taka jestem”). Zaburzenie depresyjne nawracające (6A71) to seria co najmniej dwóch epizodów dużej depresji rozdzielonych okresami pełnej remisji. Te dwa obrazy wymagają innego podejścia: w dystymii dłuższa psychoterapia i niskie dawki SSRI długoterminowo; w nawracającym — intensywne leczenie ostrego epizodu plus profilaktyka nawrotów.

Klasyfikacja nie jest biurokracją — determinuje wybór leczenia i rokowanie. Jeśli widzisz u siebie obraz pasujący do któregoś z podtypów, umów wizytę u psychiatry z listą objawów na piśmie. Konkretna diagnoza to pierwszy krok do konkretnego planu.