Moja znajoma przez dwa lata myślała, że po prostu jest zmęczona. Dopiero wizyta u psychiatry nazwała to, co się z nią dzieje — depresja atypowa. Depresja to nie jest jedna choroba z jednym obliczem. Jest ich co najmniej kilka rodzajów, a niektóre w ogóle nie zaczynają się od smutku. Ten przewodnik przygotowałam wspólnie z Anią Kwiatkowską, psycholożką kliniczną (CBT/ACT), żeby pokazać, jakie są rodzaje depresji u kobiet, jak je rozpoznać i jak je leczyć.
Uwaga: jeśli masz myśli samobójcze — zadzwoń 112 lub na bezpłatną infolinię CPOMR 116 123 (24 h/dobę). Ten artykuł nie zastępuje konsultacji z psychiatrą.
Czym jest depresja — definicja i kryteria
Depresja to zaburzenie psychiczne charakteryzujące się trwałym obniżeniem nastroju, utratą zainteresowania codziennymi czynnościami i obniżeniem poczucia własnej wartości. Zgodnie z klasyfikacją ICD-10, epizod depresyjny rozpoznaje się, gdy przez minimum 2 tygodnie utrzymują się co najmniej 2 z 3 objawów głównych (obniżenie nastroju, utrata zainteresowania, spadek energii) oraz dodatkowe objawy z listy kryteriów.
Depresja nie jest „słabością charakteru” ani „chwilowym dołkiem”. To zaburzenie układu nerwowego, w które zaangażowane są czynniki biologiczny, psychologiczny i społeczny. Depresja dotyka ok. 8% Polek w ciągu życia, a u kobiet występuje dwukrotnie częściej niż u mężczyzn. Wiek zachorowania rośnie — coraz więcej pacjent zgłasza się z objawami depresji po 50. roku życia.
Rodzaje depresji — klasyfikacja ICD-10 i praktyka kliniczna
Ile jest typów depresji? Formalna klasyfikacja ICD-10 wyróżnia kilka rodzajów zaburzeń depresyjnych. W praktyce klinicznej opisuje się jeszcze więcej form depresji — różniących się mechanizmem, objawami i leczeniem. Poniżej najważniejsze rodzaje depresji spotykane u pacjent dorosłych.
1. Epizod depresyjny (depresja duża, kliniczna)
Epizod depresyjny to klasyczny obraz depresji: obniżenie nastroju, apetyt zmniejszony (czasem zwiększony), zaburzenia snu, myśli samobójcze, utrata zainteresowania, zmęczenie. W zależności od nasilenia dzielimy ją na łagodną, umiarkowaną i ciężką. Ciężka forma depresji wymaga zwykle leczenia farmakologicznego. Epizod depresji leczy się połączeniem psychoterapii i farmakoterapii.
2. Zaburzenie depresyjne nawracające
Zaburzenie o charakterze nawracającym diagnozuje się, gdy pacjent przeszła co najmniej dwa epizody depresji oddzielone okresami remisji. To najczęstsza forma depresji u dorosłych. Leczyć zaburzenie nawracające trzeba zwykle dłużej — wiele lat, a czasem dożywotnio — aby zmniejszyć ryzyko kolejnych epizodów.
3. Dystymia (przewlekła depresja łagodna)
Dystymia to przewlekłe, łagodne obniżenie nastroju utrzymujące się co najmniej 2 lata. Osoba cierpiąca na dystymię funkcjonuje — chodzi do pracy, ma relacje — ale czuje stały „szary filtr”. Dystymia bywa niedodiagnozowana, bo pacjent przyzwyczaja się do obniżonego nastroju jako „swojej osobowości”. Leczyć dystymię pomaga psychoterapia długoterminowa i niskie dawki leków.
4. Depresja sezonowa (SAD)
Depresja sezonowa (seasonal affective disorder) pojawia się jesienią i zimą, a ustępuje wiosną. Związana jest z niedoborem światła i spadkiem serotoniny. Leczenie: światłoterapia (lampa 10 000 lux, 30 min dziennie rano), suplementacja witaminy D, aktywność fizyczna. W cięższych przypadkach farmakoterapia.
5. Depresja poporodowa
Depresja poporodowa to epizod depresyjny rozpoczynający się w ciągu 12 miesięcy po porodzie. Dotyczy 10-15% młodych matek. Nie należy mylić z baby blues, który trwa kilka dni. Poporodowy epizod depresji wymaga konsultacji psychiatrycznej — nieleczona depresja poporodowa wpływa na więź z dzieckiem i jest czynnikiem ryzyka depresji nawracającej.
6. Depresja endogenna
Depresja endogenna to starsze określenie na depresję bez wyraźnej przyczyny środowiskowej, o podłożu biologicznym i genetyczny. Obraz: ciężkie zaburzenia snu (wczesne budzenie), brak apetytu, silne obniżenie nastroju rano. W przypadku depresji endogennej dominuje farmakoterapia i ewentualnie elektrowstrząsy.
7. Depresja atypowa
Depresja atypowa wyróżnia się „odwróconymi” objawami: zamiast utraty apetytu — zwiększony apetyt (szczególnie węglowodany), zamiast bezsenności — hipersomnia, reaktywność nastroju (czasem pojawiają się chwile poprawy), skrajna wrażliwość na odrzucenie. Stanowi 15-29% wszystkich depresji. Leczyć depresję atypową można SSRI, ale szczególną skuteczność mają IMAO.
8. Depresja psychotyczna
Depresja psychotyczna łączy obniżenie nastroju z objawami wytwórczymi — urojeniami, omamami. Pacjent może być przekonany o własnej winie, chorobie lub zbliżającej się śmierci. To stan wymagający hospitalizacji psychiatrycznej. Leczenie farmakologiczne łączy leki przeciwdepresyjne i przeciwpsychotyczne, czasem elektrowstrząsy.
9. Depresja maskowana
Depresja maskowana to forma depresji, w której dominują objawy somatyczne: przewlekłe bóle głowy, bóle brzucha, zmęczenie, bezsenność, kołatanie serca. Pacjent krąży po lekarzach różnych specjalności, a wyniki badań nic nie pokazują. Diagnoza wymaga doświadczonego lekarza rodzinnego lub internisty, który skieruje dalej.
10. Depresja w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej
W przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej pacjent doświadcza naprzemienny epizodów depresyjnych i maniakalnych/hipomaniakalnych. Depresja dwubiegunowa wymaga innego leczenia niż „zwykła” depresja — podawanie samych leków przeciwdepresyjnych może wywołać epizod maniakalny. Kluczowe są stabilizatory nastroju (lit, walproinian).
Czynniki ryzyka — dlaczego zachorujemy
W przypadku depresji niezbyt rzadko pojawia się kombinacja kilku czynników. Czynniki biologiczny i genetyczny — osoba cierpiąca na depresję często ma w rodzinie krewnych z podobnymi zaburzeniami. Czynniki psychologiczny i społeczny: przewlekły stres, trudne dzieciństwo, samotność, utrata pracy, rozwód, śmierć bliskiej osoby. Czynniki hormonalne — kobieta doświadcza depresji częściej w okresach zmian hormonalnych (poporodowy, menopauza). Wszystko to może uruchomić epizod depresji lub zaburzenie nawracające o charakter nawracającym.
Objawy depresji — jak je rozpoznać u siebie
Objawy depresji to nie tylko smutek. Typowo obejmują: obniżenie nastroju przez większą część dnia, utrata zainteresowania sprawami wcześniej przyjemnymi, spadek energii i zmęczenie, zaburzenia snu (bezsenność lub hipersomnia), zmiany apetytu, obniżenie poczucia własnej wartości, trudności z koncentracją, spowolnienie lub pobudzenie psychomotoryczne, myśli samobójcze. Niektóre objawy mają charakter somatyczny: ból, kołatanie serca, podwyższone ciśnienie.
Czy przy depresji może być wysokie ciśnienie? Tak — depresja i nadciśnienie często współwystępują. Chroniczny stres i zaburzenia regulacji układu autonomicznego wpływają na ciśnienie. Podobnie wymioty i dolegliwości żołądkowo-jelitowe — depresja lękowy komponent może je wywoływać.
Leczenie depresji — jak leczyć skutecznie każdy typ depresji
Leczenie depresji opiera się na trzech filarach: farmakoterapia, psychoterapia, zmiana stylu życia. W zależności od rodzaju depresji i nasilenia objawów, dobiera się kombinacje. Łagodny epizod można leczyć samą psychoterapią. Umiarkowany i ciężki wymaga farmakoterapii. W przypadku depresji ciężkiej z myśliami samobójczymi — hospitalizacja.
Leki przeciwdepresyjne to obecnie podstawa farmakoterapii. Najczęściej SSRI (fluoksetyna, sertralina, escitalopram) i SNRI (wenlafaksyna, duloksetyna). Leki przeciwdepresyjne w leczeniu zaburzeń afektywnych dobiera się zależnie od profilu objaw kliniczny u danego pacjenta. Leczenie farmakologiczne zaczyna działać po 2-6 tygodniach. Nie odstawiaj leków bez konsultacji — ryzyko nawrotu lub zespołu odstawienia. Leczenie depresji farmakologicznie wymaga cierpliwości — pierwszy lek nie zawsze działa, czasem trzeba zmienić preparat.
Psychoterapia to drugi filar leczenia depresji. Najskuteczniejsza w leczeniu depresji jest psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT), następnie ACT i psychoterapia interpersonalna. Proces terapeutyczny obejmuje standardowo 12-20 sesji. Psychoterapia uczy pacjent rozpoznawania myśli depresyjnych, pracy z emocjami, odbudowy poczucia własnej wartości. W przypadku depresji dwubiegunowej psychoterapia łączy się ze stabilizacją nastroju farmakologiczny. Trzeci filar to styl życia: regularny ruch (30 min/dzień), higiena snu, dieta śródziemnomorska, ograniczenie alkoholu.
Proces terapeutyczny — czego oczekiwać
Proces terapeutyczny w przypadku depresji to nie sprint, tylko maraton. Pacjent chory na depresję doświadcza wielu trudnych momentów w pierwszych tygodniach leczenia — leki farmakologiczny zaczynają działać dopiero po 2-4 tygodniach, a wcześniej mogą pojawić się skutki uboczne. Każda forma depresji wymaga swojego podejścia. W przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej leczyć trzeba innymi lekami niż w przypadku depresji nawracającej. Osoba chora na dystymię może wymagać wieloletniej psychoterapii. Pacjent z depresją psychotyczną zwykle trafia na oddział psychiatryczny. Niezależnie od rodzaju depresji: leczyć się warto i leczenie działa. Większość pacjent po odpowiedniej terapeutyczny interwencji wraca do pełnego funkcjonowania w ciągu 6-12 miesięcy.
Jak pomóc osobie z depresją — perspektywa Ani
„Jak pomóc siostrze w depresji?” — pytają mnie wielokrotnie pacjent bliscy. Ania radzi: nie mów „rusz się”, nie mów „inni mają gorzej”, nie mów „to z głowy”. Powiedz „jestem tu”, „jak mogę ci dzisiaj pomóc”, „pójdę z tobą do lekarza”. Pomóż umówić wizytę. Bądź cierpliwy — depresja nie mija w tydzień. Pacjent cierpiący potrzebuje obecności, nie ratowania.
Ania dodaje: zadbaj też o siebie. Opieka nad bliskim chorym na depresję to obciążenie emocjonalny i psychologiczny. Masz prawo mieć własnego terapeutę. Nie jesteś w tym sama. Utrata pracy, rozwód, śmierć bliskiego — to typowe konteksty uruchamiające depresję u kobiet. Nie wstyd prosić o pomoc.
Dlaczego depresja nawraca — charakter nawracający choroby
Depresja często przybiera charakter nawracający. Pierwszy epizod daje 50% ryzyka kolejnego, drugi — 70%, trzeci — 90%. Dlatego leczenie farmakologiczne po ustąpieniu objawów kontynuuje się minimum 6-9 miesięcy. Każdy epizod depresji w przeszłości zwiększa podatność neurobiologiczną. Ważne jest obniżenie poczucia własnej wartości i utrata zainteresowania jako sygnały wczesne nawrotu. Jeśli rozpoznasz u siebie te objawy — skontaktuj się z psychiatrą, nie czekaj aż epizod się rozwinie.
Nasilenia depresji — łagodna, umiarkowana, ciężka
Każdy rodzaj depresji klasyfikuje się dodatkowo wg nasilenia. Depresja łagodna: pacjent funkcjonuje w życiu codziennym, ale z wyraźnym obniżeniem jakości. Depresja umiarkowana: znaczne trudności z pracą, relacjami, codziennymi obowiązkami. Depresja ciężka: pacjent nie jest w stanie się zająć sobą, często z myśliami samobójczymi, czasem z objawami psychotycznymi. Nasilenia depresji wpływa bezpośrednio na dobór leczenia — im cięższa depresja, tym szybciej sięgamy po leczenie farmakologiczne.
Diagnoza depresji — jak i gdzie ją postawić
Diagnoza depresji powinna być postawiona przez psychiatrę, psychologa klinicznego lub lekarza rodzinnego zaznajomionego z zaburzeniami psychicznymi. Diagnozować depresję można na podstawie kryteriów ICD-10 lub DSM-5. Pomocne są też narzędzia przesiewowe: skala Becka (BDI-II), PHQ-9, Hamilton Depression Rating Scale. Pacjent wypełnia krótką ankietę, której wynik sugeruje nasilenia depresji. To jednak tylko przesiewka — ostateczna diagnoza wymaga rozmowy z klinicystą. W przypadku depresji lekooporny lub epizod depresji o trudnym przebiegu, pomocna bywa superwizja z innym specjalistą.
Depresja u dzieci i młodzieży
Depresja u dzieci ma często inny obraz niż u dorosłych — dominuje drażliwość, gniew, spadek wyników w szkole. Depresji u dzieci nie należy mylić z „trudnym wiekiem”. Rodzaje depresji u dzieci i młodzieży: epizod depresyjny, dystymia młodzieńcza, depresja sezonowa. Leczenie farmakologiczne u nieletnich jest ostrożniejsze — pierwszą linią jest psychoterapia. Jeśli rodzic podejrzewa u dziecka objawy depresyjne i myśli samobójcze — interwencja jest pilna. Leczyć depresję u dzieci można skutecznie, im wcześniej, tym lepiej.
Każdy rodzaj depresji wymaga innej ścieżki leczenia, ale wszystkie są leczalne. Dlatego tak ważna jest diagnoza u psychiatry — nie warto diagnozować się samodzielnie z Google. Jeśli podejrzewasz u siebie którąś formę depresji, umów wizytę. Leczyć można każdy typ depresji — dystymię, epizod depresji nawracającej, poporodowy czy psychotyczny. Depresja jest chorobą, nie słabością. Pierwszy krok to przyznać: coś jest nie tak. Drugi — poszukać pomocy. Chory na depresję człowiek zasługuje na leczenie tak samo jak chory na nadciśnienie czy cukrzycę.
Dodaj komentarz